9. АРАБ ЖАРЫМ АРАЛЫНДАГЫ САЯСИЙ ТҮЗҮМ. ЙЕМЕН БИЙЛИГИ



Араб деңизи, Кызыл деңиз, Хадрамаут менен чектелген Араб жарым аралынын түштүгүндөгү үч бурчтук мурдатан Бактылуу Аравия же Йемен деп аталып келген. Чөлкөмдө илгертен Катабан, Маин, Сабаа жана Химйар падышалыктары өкүм сүргөн. Алардын ичинен Сабаа жана Химйар падышалыктарынын орду тарыхта кеңири баяндалган. Сабаа падышалыгы (Сабейлер, Сабаа эли). Араб жарым аралынын түштүгүндөгү Рамлат ас-Сабатейн чөлү менен чектешкен, суулуу жана күнөстүү чөлкөмгө отурукташып, Хадрамаут, Шам жана Миср менен тыгыз соода-сатыкта болгон. Илгертен жыпар заттарын иштеп чыгаруу, кол өнөрчүлүгү өнүккөн Сабаа элин йемендик байыркы таза кандуу арабдардын теги десе болот.
Б.з.ч. 650-жылга чейинки доордо «Макриб Сабаа» деп аталган Сабаа падышалыгынын Аравиянын ичинде жана сыртында да коллониялары болгон. Анын борбору Сарвах шаарынын урандылары азырга чейин сакталып калган. Йемен тарыхында өзгөчө орунду ээлеген Маариб дамбасы да ошол доордо курулган.
Б.з.ч. 650–115-жылдары бийлик «макриб» деген мансаптан «Сабаа падышалыгы» деген наамга өткөн жана борборун Сарвахтан чыгышты көздөй, Санадан 60 миль аралыкта жайгашкан Маариб шаарына көчүргөн.

Химйар падышалыгы.

Б.з.ч. II кылымда Сабаанын алсыроосу кошуна Химйардын өнүгүүсүнө өбөлгө түзгөн. Б. з. ч. I кылымда химйарлар Катабан жана Маин падышалыктарын, ал эми б.з.ч. 25-жылы араң турган Сабааны да басып алган жана б. з. 300-жылына чейинки мезгилде Йеменди бүтүндөй багындырып, бир падышалыкка бириктирген.
Эзелки касташы христиан эфиопторго каршы Химйар падышалыгы иудаизмди мамлекеттик дин катары кабыл алган жана муну менен отпарас Иран таасиринен да коопсуз болгон. Химйарлар кийинчерээк борборун Маарибден Райдан (Зифар) шаарына көчүргөн. Анын чалдыбары Йаримдин жанындагы Мудаввар тоосунда дагы эле сакталып турат. Мына ушул доордо Кахтан уруулары Араб жарым аралынын ар кайсы чөлкөмдөрүнө көчө баштаган.
Б.з. 300-жылынан баштап үзгүлтүксүз кыйроолор, ички согуштардан улам Химйар алсырап, ага чет эл бийликтери көз арта баштаган. Кырдаалдан пайдаланган Рим Аденди ээлеген. Ал эми б. з. 340-жылы Химйарлардын Хамдан менен болгон өз ара чатагынан пайдаланып, Йеменге эфиоптор да кол салган жана аны 38 жыл басып турган.
Йемен бийлиги кайра оңолуп, чарбасы калыбына келе баштаганда Химйар ханзаадасынын жөөт күңүнөн туулган Зуу Нуавас аттуу уулу тактыга отурган. Анын христиандарга салган айоосуз кыргынына кыжырданган хабаш падышасы Асбаха (грек булактарында – Элесбоа (Иоанн Малал), Элесваа (Феофан), Еллисфей (Прокопий Кесарийский) деп аталат.) Византия менен келишим түзүп, күчтөнө баштайт. Ошентип, Түштүк Аравияда келишкис эки диний дөөлөттүн тирешүүсү пайда болот. 

Йемендеги эски шаардын чалдывары
Маариб дамбасынын калдыгы

 

 

 

 

 

 

 

 

Б. з. 523-жылынан баштап Зуу Нуавас алгач Химйар ичинде, өзгөчө Нажранга кыргын салган. Буга христианчыл Асбаха 525-жылы Византиянын колдоосунда 70 миң аскери менен Химйарга кол салып, Зуу Нуавастын бийлигин кыйратып, өзүн өлтүрөт жана тактыга Арйатты (Сумайф Ашва) отургузат.
533-жылы Византиялык көпөстүн кулунан аскер башчылыкка чейин жеткен Абраха (Прокопий Кесарийскийдин айтуусунда) аттуу кол башчы Арйатка каршы чыгып, анын ордун анык талаша баштайт. Абал кагылышууга жетип калганда Абраха жекеме-жеке чыгып согушууну сунуш кылат.
Мушташта Арйат Абраханы катуу жаралайт. Бирок анын артын коргоп турган кулу учурдан пайдаланып Арйатты күтүүсүздөн чаап өлтүрөт. Болгон окуяны көтөрүлүш деп баалаган негус Йемен жерине өз таманы менен басып, Абраханын чачын кырууга ант ичет. Бул тууралуу Абрахага кабар жеткенде ал бир капка Йемен топурагын, дагы бир капчыкка өзү кырган чачын салып, негуска: «Урматтуу падышам! Арйат да сенин кулуң, мен да сенин кулуңмун. Болгону экөөбүз сага кызмат кылууну гана талаштык жана мен күчтүүлүк кылып жеңип алдым. Ал эми сени антыңды аткарууң үчүн таманың менен басканы Йемен жеринен топурак жана сен алам деген чачымды өзүм эле кырып сага жиберип жатам» деген каты менен кошо жиберет. Абраханын берилгенине ынанган негус анын бийлигин бекитип берет. Абраха башында хабаш тактысына түзүк эле кызмат кылган. Бирок, барган сайын Абраха өз алдынча башкаргысы келип, алгач Византиянын тымызын колдоосуна ээ болуп, Хабашстанга салык төлөөдөн баш тартып, анан ага каршы согуш ачат.

 

 

 

480 просмотров всего, 1 просмотров сегодня

Facebook комменттер

Коммент




Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *